Сіз бір минутқа ғана TikTok немесе Instagram-ға кірейін деп, ақырында жарты сағат, бір сағат, тіпті одан да көп уақыт өтіп кеткенін байқап көрдіңіз бе? Немесе таңертең оянған сәтте, төсектен тұрмай жатып-ақ қолыңыз өздігінен телефонға созылатынын аңғардыңыз ба? Көпшілігіміз дәл осылай өмір сүріп жүрміз. Әлеуметтік желілер өміріміздің фондық бөлігіне айналды – олар әрдайым қасымызда, қолжетімді және кез келген сәтте назарымызды басқаға аударуға дайын.
Бастапқыда бәрі зиянсыз көрінеді: аздап жаңалық оқу, бірнеше видео көру, хабарламаларға жауап беру. Бірақ уақыт өте келе лентасыз мазасыздық, зерігу немесе тіпті бос кеңістік сезімі пайда болуы мүмкін. Жұмыс кейінге шегеріледі, ұйқы «тағы бес минутқа» созылады, ал бетпе-бет қарым-қатынас экранға орын бере бастайды. Сол кезде ой туады: бұл тәуелділік емес пе?
Ресми түрде әлеуметтік желілерге тәуелділік жеке психикалық бұзылыс ретінде әлі мойындалмаған. Халықаралық аурулар жіктемелерінде ол бөлек диагноз ретінде көрсетілмеген. Алайда бұл мәселе жоқ дегенді білдірмейді. Зерттеулер әлеуметтік желілерді шамадан тыс қолдану психикалық денсаулыққа, ұйқы сапасына, өзін-өзі бағалауға және адамдармен қарым-қатынасқа айтарлықтай әсер етуі мүмкін екенін көрсетеді.
Психологтар мұны мінез-құлықтық тәуелділік деп атайды, яғни затқа емес, белгілі бір әрекетке тәуелді болу. Мысалы, құмар ойындарына, шопингке немесе бейнеойындарға тәуелділік сияқты. Мұнда да мидың марапаттау жүйесі іске қосылады, соның салдарынан адамға бұл әдеттен бас тарту барған сайын қиындай түседі.
Әрбір лайк, пікір, жаңа хабарлама немесе қызықты видео мида дофаминнің – ләззат пен марапатты күту гормонының бөлінуін арттырады. Бұл табиғи процесс: ми бізге пайдалы не жағымды болып көрінетін әрекеттерді осылайша «марапаттайды».
Мәселе мынада: уақыт өте келе
Қарапайым тілмен айтқанда, бастапқыда сіз әлеуметтік желіге көңіл көтеру үшін кіресіз, ал кейін өзіңізді «қалыпты» сезіну үшін кіретін боласыз.
Тағы бір маңызды жайт: заманауи әлеуметтік платформалар назарды мүмкіндігінше ұзақ ұстау үшін әдейі жобаланған. Шексіз айналдыру, ұсыным алгоритмдері, үздіксіз хабарландырулар – мұның бәрі кездейсоқ емес.
Байқап көрдіңіз бе: белгілі бір тақырып туралы әңгіме қозғасаңыз немесе іздеу жолағына, мысалы, сән, саяхат не жаңа жылдық сыйлықтар туралы бір ғана сұраныс енгізсеңіз, таспаңыз сол тақырыптағы парақшалар мен бейнежазбаларға лезде толып кетеді? Жарнама да дәл осылай жұмыс істейді. Пәтер іздесеңіз, таспаңыз ипотека, бөліп төлеу және жаңа тұрғын үй кешендері туралы ұсыныстарға толады. Яғни сіздің сұранысыңызға және әлсіз тұстарыңызға бағытталған мазмұн көрсетіледі. Мұның артында, оның ішінде психологтар да бар, тұтас мамандар командасы жұмыс істейді.
Сондықтан уақытында белгілерді байқап, өз уақытыңызды бақылаудан шығарып алғаныңызды түсіну маңызды.
Нақты медициналық симптомдардың тізімі жоқ, бірақ назар аударуға тұрарлық ескерту белгілері бар:
Егер осы тармақтардың кем дегенде бірнешеуінен өзіңізді танысаңыз – бұл ойлануға себеп.
Бастапқыда ешқандай қауіп жоқтай көрінуі мүмкін. Алайда әлеуметтік желілерді тұрақты әрі бақылаусыз пайдалану уақыт өте келе өмірдің әртүрлі саласына әсер етеді.
Психикалық жағдай
Зерттеулер әлеуметтік желілерді проблемалық түрде пайдалану мен адамның эмоциялық жағдайының нашарлауы арасында байланыс бар екенін жиі көрсетуде.
Мынадай бұзылыстар пайда болуы мүмкін:
Ақпараттың, жаңалықтардың және өзгенің эмоцияларының үздіксіз ағымы психиканы шамадан тыс жүктейді. Ми демалып үлгермейді. Қазір әлеуметтік желілерде адамдар қайғылы, тіпті трагедиялық оқиғаларымен ашық бөліседі. Оқырман мұндай жазбаларды көргенде, автордың эмоциясын өз басынан өткергендей сезінуі мүмкін. Әсіресе бұл эмпатиясы жоғары адамдар үшін қауіпті. Өзіңізден байқадыңыз ба: бір жазбаны оқып отырып көзіңізге жас келіп, қорқыныш немесе әділетсіздікке байланысты терең күйзеліс сезімі пайда болғанын?
Өзін-өзі бағалау және басқалармен салыстыру
Әлеуметтік желілер өмірдің өңделген, әдемі нұсқасын көрсетеді: күлкі, жетістік, мінсіз дене, саяхаттар. Осындай фон аясында «менде бірдеңе дұрыс емес» деген ой тууы оңай.
Басқалардың «ең жарқын сәттерімен» өзін салыстыру өз-өзіне деген сенімділікті төмендетіп, үнемі артта қалып қойғандай сезім тудырады. Адам өзінің қабілеттері мен жетістіктерін бағаламай, құнсыздандыра бастайды.
Ұйқы мәселелері
«Тағы бір видео – сосын ұйықтаймын». Таныс жағдай ма? Кейде не іздеп отырғаныңызды да, оның сізге не беретінін де түсінбейсіз. Түнгі скроллинг мынадай мәселелермен тікелей байланысты:
Бұл әсіресе жасөспірімдер мен жастарға қатты әсер етеді.
Көру қабілетінің нашарлауы, арқа мен мойынның ауыруы
Экранға ұзақ уақыт үңілу, көбіне қауіпсіз қашықтықты сақтамау көздің денсаулығына кері әсер етеді. Ал лентаны «қалай болса солай» қалыпта қарау салдарынан арқаға салмақ түсіп, дене қалпы (осанка) бұзылады, мойын мен бел ауыруы мүмкін.
Жалғыздық сезімі және эмпатияның төмендеуі
Парадокс – әлеуметтік желіде көп уақыт өткізген сайын, өзімізді жиі жалғыз сезінеміз. Зерттеулер көрсеткендей, әлеуметтік желілерді шектеулі түрде (күніне 30 минутқа дейін) пайдалану жалғыздық сезімін азайтуы мүмкін. Ал одан артық уақыт керісінше әсер береді.
Сонымен қатар онлайн-қарым-қатынас адамдарды кейде қатқыл әрі эмпатиясы төмен ете түседі. Экранның ар жағында отырып, бетпе-бет айта алмайтын сөздерді айту оңайырақ. Уақыт өте келе адамдар шынайы қарым-қатынастан алыстап, қазіргі өмірде аса қажет коммуникация дағдыларын жоғалта бастайды.
Нақты өмірдегі қарым-қатынастағы шиеленіс
Досыңыз немесе туысыңыз бірдеңе айтып жатқанда, телефонға алаңдап, оны естімей қалған кезіңіз болды ма? Ал қандай жауап береріңізді білмей қалған сәттер ше?
Гаджеттер сіз бен жақындарыңыздың арасына жиі «тосқауыл» болып тұрса, төмендегі салалар зардап шегеді:
Әңгімелер қысқарады, назар шашырайды, ал ашулану мен тітіркену күшейе түседі.
Ең маңызды дабыл белгілерінің бірі – бақылауды жоғалту.
Егер сіз:
онда бұл әдет бейтарап күйден шығып кеткенін білдіреді.
Маңыздысы: бұл жерде толықтай бас тарту туралы сөз болып отырған жоқ. Көпшілік үшін мақсат – әлеуметтік желілермен сау қарым-қатынас қалыптастыру, оларды өмірден мүлде алып тастау емес.
Не істеуге болады:
Өзгерістер біртіндеп болғаны дұрыс. Кенеттен толық бас тарту көбіне қайта «сырғып кетуге» және ішкі кернеудің артуына әкеледі.
Егер өз бетіңізше еңсере алмай жүргеніңізді сезсеңіз – үмітіңізді үзбеңіз. Психологпен жұмыс істеу мына мәселелерді түсінуге көмектеседі:
Білікті маманнан психологиялық көмек алу үшін дәрігерлерді іздеуге арналған TopDoc сервисінің қызметін пайдалана аласыз.
Әлеуметтік желілерге тәуелділік – әлсіздік те, «еріншектік» те емес. Бұл – сізге бір нәрсе жетіспей жатқанын білдіретін белгі: демалыс, қолдау, қауіпсіздік немесе шынайы қарым-қатынас.
Жақсы жаңалық – өзгеріс жасауға болады. Әлеуметтік желілермен анағұрлым сабырлы әрі саналы қарым-қатынас қалыптастыру – миф емес, оған біртіндеп қадам жасап жетуге болатын нақты мақсат.
